Hét anti-oorlogsboek: catch-22

Hij schreef een boek dat zo groot werd, dat het meer dan vijftig jaar later nog bekendstaat als hét anti-oorlogsboek. De titel werd zelfs spreekwoordelijk voor een paradoxale situatie, in meerdere talen. En dan is het ook nog zijn debuutroman. Kun je het je voorstellen? Joseph Heller deed het. Er werd vaak gezegd dat hij nooit meer een boek geschreven heeft dat zo goed was als zijn eerste: Catch-22. Waarop hij zelf antwoordde: ‘wie wel?’


Catch-22 is een absurdistische oorlogsroman. Het speelt zich af op een luchtmachtbasis op het Italiaanse eiland Pianosa tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hoofdpersoon John Yossarian heeft zich voorgenomen ‘to live forever or die in the attempt’. Om die reden doet hij er alles aan weg te mogen uit de oorlog. Er is een regel die die mogelijkheid biedt: iedereen die niet goed bij zijn verstand is, mag teruggaan. Helaas is er nóg een regel:

There was only one catch and that was Catch-22, which specified that a concern for one’s own safety in the face of dangers that were real and immediate was the process of a rational mind.

Kortom: om weg te willen uit de oorlog moet je gek verklaard worden, maar als je weg wil uit de oorlog ben je per definitie niet gek.

Catch-22 werd hiermee ingeburgerd in ons taalgebruik. Het staat voor een paradoxale situatie waar je niet uit kunt komen doordat de regels tegenstrijdig zijn. Ben je bijvoorbeeld op zoek naar een baan om werkervaring op te doen, maar moet je voor elke baan werkervaring hebben? Dan heb je een catch-22 al aan den lijve ondervonden.

De roman is absurdistisch en een van de grappigste boeken die ik ooit las. De vertelling is vaak repetitief, waarbij je gedurende het boek langzaam steeds meer informatie over gebeurtenissen krijgt. Het zit vol absurditeiten, zoals officier Major Major Major die promotie krijgt, en daardoor voortaan Major Major Major Major genoemd wordt. De irrationele redeneringen zijn vervreemdend. Dit alles maak het boek grappig, maar het doet meer: het toont de waanzin van oorlog aan.

Catch 22 wordt nu verfilmd als zesdelige miniserie door George Clooney. Hij zal produceren, regisseren, meeschrijven en speelt er zelf een rol in, zijn eerste grote tv-rol sinds hij bijna 20 jaar geleden stopte met ER. De opnames starten later dit jaar. Er werd ooit al eens een film van het boek gemaakt. Heb je het boek gelezen en wil je meer, zonder te hoeven wachten op de serie? Joseph Heller schreef ook een vervolg: Closing time. Schijnt een heel goed boek te zijn, maar hij gaf het zelf al aan: een groter boek dan Catch-22 schrijven, is lastig.